قصیده فخریه ملک الشعرا بهار ( شماره 3 )

دگر باره خیاط باد صبا
بر اندام گل دوخت رنگین قبا

بسی حله آورد و ببرید و دوخت
به نوروز خیاط باد صبا

یکی را به بر ارغوانی سلب
یکی را به تن خسروانی ردا

ز اصحاب بستان که یکسر بدند
برهنه تن و مفلس و بینوا

به دست یکی بست زیبا نگار
به پای یکی بست رنگین حنا

بیاراست بر پیکر سروبن
یکی سبزکسوت ز سر تا به پا

برافکند بر دوش بید نگون
ز پیروزه درّاعه‌ای پربها

بسی ساخت بازبچه و پخش کرد
به اطفال باغ از گل و از گیا

به دست یکی پیکری خوب‌چهر
به چنگ یکی لعبتی خوش‌لقا

یکی‌بسته شکلی ‌به ‌رخ بلعجب
یکی هشته تاجی به سر خوشنما

یکی را به بر طرفه‌ای مشگ‌بیز
یکی را به کف حلقه‌ای عطرسا

پس آنگه بسی عقد گوهر ز هم
گسست و پراکندشان بر هوا

درخت شکوفه ده انگشت خویش
فراپیش کرد و ربود آن عطا

سیه ابر توفنده کز جیش دی
جدا مانده در کوه جفت عنا

بر آن شد که آید به یغمای باغ
بتاراجد آن ایزدی حله‌ها

برآمد خروشنده از کوهسار
بپیچید از خشم چون اژدها

که ناگاه باد صبا دررسید
زدش چند سیلی همی برقفا

بنالید از آن درد ابر سیاه
شد آفاق از ناله‌اش پرصدا

تو گفتی سیه بنده‌ای کرده جرم
دهد خواجه اکنون مر او را جزا

ببارد ز مژگان سرشک آنچنان
کز آن تر شود باغ و صحن سرا

گه از خشم دندان نماید همی
بتابد ز دندانش نور و ضیا

ببالد چمن زان خروش و غریو
بخندد سمن زان فغان و بکا

چنان کز خروشیدن کوس رزم
بخندد همی لشکر پادشا

نگه کن به ایران ز ده سال پیش
ز آشوب و غوغا و قحط و غلا

خزینه تهی‌تر ز مغز وزیر
ذخیره تهی‌تر از آن هر دو تا

ادارات‌ ویرانه و بی‌حقوق
سپاهی‌ برهنه تن و بینوا

سر ماه‌ دولت به دریوزگی
شده بر در اجنبی چون گدا

روان هر طرف جیش بیگانگان
به یغمای این ملک داده صلا

به هر گوشه‌ای ظالمی مقتدر
به هر دسته‌ای مفسدی مقتدا

شنیده خردمند هر بامداد
ز نابخردان تهمت و ناسزا

ز مردم‌کشان خون مردم هدر
ز غارتگران مال ملت هبا

شده ملک گیلان و مازندران
به تاراج بیگانه و آشنا

به هر برزن وکوی گرد آمده
پی مفسدت لشگری زاشقیا

به‌شهر ری اندر به هر یک دو ماه
شده چند بیچاره فرمانروا

وطن‌دوستان سر ز خجلت به زیر
ولی سفگان گرم چون و چرا

در این حالت زار ناگه ز غیب
برآمد یکی دست زورآزما

نجنبید از هیبتش آب از آب
لهیب فتن سرد شد جابجا

تو بودی که‌ در جنگ‌ خونین ‌رشت
سپر ساختی تن به تیر بلا

تو بودی که کردی به رزم جنوب
به دربا و صحرا تن خود فدا

تو بودی که گرگان ز نیروی تو
تهی شد ز یک گله گرگ دغا

تو بودی کز آن پست و تیره مغاک
رساندی وطن را به اوج علا

همیدون به شرح هنرهای تو
زبان رهی قاصر است از ثنا

مگر وام خواهم ز تیمورتاش
زبانی فصیح و بیانی رسا

هم ازکلک او مایه خواهم همی
مگر کلک او مایه بخشد مرا

پس آنگه ز صد دفتر مدح تو
توانم مگر کرد سطری ادا

دریغا جدا ماندم از مهر شاه
ز بس گفت دشمن بدم در قفا

چو من نیکخواهی کم آید به دست
سخن گستر و ثابت و باوفا

نروبیده اندر دلش بیخ آز
نخشکیده در چشمش آب حیا

وطنخواه و بیدار و باتجربت
نوبسنده و ناطق و پارسا

به کار سیاست صدیق و دلیر
گریزان ز زرق و فریب و ربا

برون‌ ز اختصاصی که دارم به شعر
ببستم ز هر علم طرفی جدا

ز اصل لغات و ز اصل خطوط
ز اصل ملل کامدند ازکجا

ز پیدایش خاک و استارگان
ز حیوان و انسان و آب و گیا

ز گفتار داروبن و سر حیواه
ز تبدیل و از نشو و از ارتقا

ز تصنیف‌ الحان‌ و از صرف و نحو
ز تشریح و تاریخ و جغرافیا

فزون زین هنرها که از هر یکش
مرا خاست خصمی پلید و دغا

مرا این هنرها ز درگاه تو
جدا ساخت ای شاه کشورگشا

چه غم گر بمیرم به کام حسود
که ماند پس از من ز من شعرها

همه پخته مانند سیم رده
همه سخته مانند زر طلا

گر از شعر شاید که پوشش کنند
بپوشد زمانه ز شعرم کسا

حسودان ما هم بمیرند نیز
منزه شود دستگاه قضا

قضاوت ز روی عدالت شود
نه از روی بیداد و بخل و جفا

سخن‌های‌ ما خود ز دل‌ خاسته‌ است
در آن نیست یک‌ذره ریو و ریا

به نیک و بد کار ما پی برند
پس از ما چو خوانند اشعار ما

بر آنم که شعرم نگوید دروغ
و گر چند گوبد سخن در قفا

به وبژه که در شعرم اغراق نیست
صریح است و پاکیزه و جانفزا

به لفظ ار به کس اقتفا کرده‌ام
به معنی نکردم به کس اقتفا

تنحل نکردم به شعر اندرون
نسازد به دریوزه اهل غنا

تتبع بسی کرده‌ام لاجرم
توارد اگر شد تفضل نما

بلای توارد بلایی است صعب
به یزدان گریزم من از این بلا

ببین دفتر فرخی و سروش
که مصراع‌ها نیست از هم جدا

من اینسان توارد ندارم به شعر
که نبود مرا حافظه بی‌وفا

مرا عیب کردند در سبک نظم
که این باستانی سخن تا کجا

همم عیب کردند در کار نثر
که این شیوه ی تازه باری چرا

ندانند کان باستانی سخن
کلیدی است در فضل مشکل گشا

زبان را نگه دارد از انحطاط
سخن را نگه دارد از انحنا

ولی نثر پیشین چنان ابتر است
که مقصود را کرد نتوان ادا

همان نظم خاص ‌است و نثر است عام
نداند کس ار شعر باشد روا

ولی نثر را گر ندانند خلق
ابا معرفت کی شوند آشنا

در ایران به تازی نبشتند نثر
که در نثر تازی فراخ است جا

به نثر اعتنایی نبوده است پیش
که بوده است افزون به شعر اعتنا

بود سخت‌ بنیان نظم دری
ز آرایش و لون و برگ و نوا

ولی نثر تازی ز نثر دگر
بسی بیش دارد جمال و بها

به جز چند دفتر ز پیشینیان
که تقلید از آنان بود نابجا

نشان ده اگر هست نثری تمام
که ‌بر جای پایش توان هشت پا

ازیرا به نثر نوبن تاختم
کز آن حاجت قوم گردد روا

گر این طرز تحریر بودی گزاف
نراندی بر آن هر کسی مرحبا

نکردی به هر مغز چون مل اثر
ندادی به هر بزم چون گل صفا

هر آن چیز کان را پسندند خلق
سراسر صواب است و جز آن خطا

دربغا که‌ خیره است ‌چشم حسود
نبیند به جز عیب خلق خدا

گرت صد هنر باشد و عیب یک
صدت عیب گیرد حسود دغا

حسودان به پیغمبر هاشمی
ببستند از اینگونه بس افترا

که شعر است قرآن و بی‌معنی است
الف لام میم و الف لام را

چو گرک حسد مصطفی را گزید
تو گوبی که آهو نگیرد مرا

الا تا گلستان به فصل بهار
چو روی نکو‌یان شود دل گشا

سرت سبز باد و تنت زورمند
تو را دولت و دولتت را بقا

وطن باد در سایه‌ی عدل تو
برومند و بالنده و باصفا