هفت پیکر نظامی بخش 6 ( ستایش سخن و حکمت و اندرز )

آنچه او هم نو‌ است و هم کهن است
سخن است و در این سخن سخن است

زآفرینش نزاد مادرِ کُن
هیچ فرزند خوب‌تر ز سخُن

تا نگویی سخنور‌ان مردند
سر به آب سخن فرو بردند

چون بری نام هر که را خواهی
سر برآرد ز آب چون ماهی

سخنی کاو چو روح بی‌عیب است
خازن گنج‌خانه‌ی غیب است

قصه‌ی نا‌شنیده او داند
نامه‌ی نا‌نبشته او خواند

بنگر از هر چه آفرید خدای
تا از او جز سخن چه ماند به جای‌

یادگار‌ی کز آدمی‌زاد است
سخن است آن دگر همه باد است

جهد کن کز نباتی و کانی
تا به عقلی و تا به حیوانی

باز دانی که در وجود آن چیست
که‌ابدالدهر می‌تواند زیست

هر که خود را چنانکه بود شناخت
تا ابد سر به زندگی افراخت

فانی آن شد که نقش خویش نخواند
هر که این نقش خواند‌ باقی ماند

چون تو خود را شناختی به درست
نگذری گر‌ چه بگذری ز نخست

و‌آن‌کسان کز وجود بی‌خبر‌ند
زین در آیند و ز‌آن دگر گذرند

روزن بی‌غبار و در بی‌دود
کس نبیند در آفتاب‌ چه سود‌

هست خشنود هر کس از دل خویش
نکند کس عمارت گل خویش

هرکسی در بهانه تیزهش است
کس نگوید که دوغ من ترش است

بالغانی که بلغه‌ای کارند
سر به جذر اصم فرو نارند

صاحب مایه دوربین باشد
مایه چون کم بود چنین باشد

مرد با‌مایه را گر آگاه‌ است
شحنه باید‌ که دزد در راه است

خواجه‌ی چین که نافه‌ بار کند
مشک را ز انگژه حصار کند

پر هدهد به زیر پر عقاب
گوی برد از پرندگان به شتاب

ز آفت ایمن نی‌اند نامور‌ان
بی‌خطر هست کار بی‌خطران

مرغ زیرک به جستجو‌ی طعام
به دو پای اوفتد همی در دام

هرکجا چون زمین شکم‌خواری است
از زمین خورد او شکم‌واری است

با همه خورد و برد از این انبار
کم نیاید جوی به آخر کار

جو به جو هر چه زو ستانی باز
یک به یک هم بدو رسانی باز

شمع‌وار‌ت چو تاج زر باید
گریه از خنده بیشتر باید

آن مفرح که لعل دارد و در
خنده کم شده است و گریه پر

هر کسی را نهفته یاری هست
دوستی هست و دوستدار‌ی هست

خرد است آن کز او رسد یار‌ی
همه داری اگر خرد داری

هر که داد خرد نداند داد
آدمی‌صورت است و دیو نهاد

وآن فرشته که آدمی لقب است
زیرکانند و زیرکی عجب است

در ازل بود آنچه باید بود
جهد امروز ما ندارد سود

کار کن زآنکه بِه بود به سرشت
کار و دوزخ‌ ز کاهلی و بهشت

هر که در بند کار خود باشد
با تو گر نیک نیست بد باشد

با تن مرد بد کند خویشی
در حق دیگران بداندیشی

همتی را که هست نیک‌اندیش
نیکویی پیشه‌ نیکی آرد پیش

آنچنان زی که گر رسد خاری
نخوری طعن دشمنان باری

این نگوید سر آمد آفاتش
وان نخندد که هان مکافاتش‌‌

گر چه دست تو خود نگیرد کس
پای بر تو فرو نکوبد بس

آنکه رفق تواش به یاد بود
به از آن کز غم تو شاد بود

نان مخور پیش ناشتا منشان
ور خوری جمله را به خوان بنشان

پیش مفلس زر زیاده مسنج
تا نپیچد چو اژدها بر گنج

گر بود باد باد نوروز‌ی
به که پیشش چراغ نفروزی

آدمی نز پی علف خواری است
از پی زیرکی و هشیار‌ی ا‌ست

سگ بر آن آدمی شرف دارد
که چو خر دیده بر علف دارد

کوش تا خلق را به کار آیی
تا به خلقت جهان بیارایی

چون گل آن به که خوی خوش داری
تا در آفاق بوی خوش داری

نشنیدی که آن حکیم چه گفت
خواب خوش دید هر که او خوش خفت

هر که بد‌خو بود گه زادن
هم برآن خو‌ست وقت جان دادن

وآنکه زاده بود به خوش‌خو‌یی
مردنش هست هم به خوش‌رو‌یی

سخت‌گیری مکن که خاک درشت
چون تو صد را ز بهر نانی کشت

خاک پیراستن چه کار بود‌
حامل خاک‌ خاکسار بود

گر کسی پرسدت که دانش پاک
ز آدمی خیزد آدمی از خاک

گو گلاب از گل و گل از خار ا‌ست
نوش در مهره مهره در مار‌ است

با جهان کوش تا دغا نزنی
خیمه در کام اژدها نزنی

دوستی ز اژدها نشاید جست
که اژدها آدمی خورد به درست

گر سگی خود بود مرقع‌پوش
سگ‌دلی را کجا کند فرموش‌

دوستانی که با نفاق افتند
دشمنان را هم اتفاق افتند

چون مگس بر سیه سپید خزند
هر دو را رنگ برخلاف رزند

به کز این رهزنان کناره کنی
بر خود این چار بند پاره کنی

در چنین دور که ‌اهل دین پستند
یوسفان گرگ و زاهدان مستند

نتوان برد جان مگر به دو چیز
به بدی و به بدپسند‌ی نیز

حاش لله که بندگان خدای
این چنین بند بر نهند به پای

از پی دوزخ آتش انگیزند
نفط جویند و طلق را ریزند

خیز تا فتنه زیر پای آریم
شرط فرمانبر‌ی به جای آریم

به جوی زر نیازمند‌ی چند‌
هفت قفلی و چاربند‌ی چند‌

لاله را بین که باد رخت ربود
از پی یک دو قلب خون‌آلود

چو درمنه درم ندارد هیچ
باد در پیکر‌ش نیارد هیچ

گنج بر سر مشو چو ابر سفید
پای بر گنج باش چون خورشید

تا زمینی کز ابر تر گردد
از زمین‌بوسِ تو به زر گردد

کیسه‌ی زر بر آفتاب فشان
سنگ در لعل آفتاب نشان

تو به زر چشم‌روشنی و به‌دست
چشم روشن‌کنِ جهان خرد است

زر دو حرف است هر دو بی‌پیوند
زین پراکنده چند لافی چند

دل مکن چون زمین زر آگنده
تا نگردی چو زر پراگنده

هر نگاری که زر بود بدنش
لاجوردی رزند پیرهنش

هر ترازو که گرد زر گردد
سنگسارِ هزار در گردد

کرده گیرت به هم به بانگی چند
از حلال و حرام دانگی چند

آمده لاابالی‌یی برده
سیم‌کش زنده سیم‌کش مرده

زر به خوردن مفرح طرب است
چون نهی رنج و بیم را سبب است

آنکه خود را ز رنج و بیم کشی
زر پرستی بود نه سیم کشی

ابلهی بین که از پی سنگی
دوست با دوست می‌کند جنگی

به که دل زآن خزانه برداری
که از او رنج و بیم برداری

تشنه را کی نشاط راه افتد‌
کی زید گر در آب چاه افتد‌

آنچ زو بگذرد و بگذاری
چند بندی و چند برداری

خانه‌ی دیو شد جهان‌ بشتاب
تا نگردی چو دیو خانه‌خراب

خانه‌ی دیو دیوخانه بود
گر خود ایوانِ خسروانه بود

چند حمالی جهان کردن
در زمین حمل‌ زر نهان کردن

گر سه حمال کارگر داری
چار حمال خانه‌بر داری

خاک و بادی که با تو مختلف است
خاک بی‌الف و باد بی‌الف است

خار کز نخل دور شد تاجش
به که سازند سیخ تتماجش

آری آن ‌را که در شکم دهل است
برگ تتماج به ز برگ گل است

به که دندان کنی ز خوردن پر
تا گرامی شوی چو دانه‌ی در

شانه کو را هزار دندان‌ است
دست در ریش هر کسی زآن‌ است

تا رسیدن به نوش‌دارو‌ی دهر
خورد باید هزار شربت زهر

بر در این دکان قصابی
بی جگر کم نواله‌ای یابی

صد جگر پار شده به هر سویی
تا در آمد پی‌یی به پهلو‌یی

گردن صد هزار سر بشکست
تا یکی گرده ران ز گردن رست

آن یکی پا نهاده بر سر گنج
وین ز بهر یکی قراضه به رنج

نیست چون کار بر مراد کسی
بی‌مرادی به از مراد بسی

هر مرادی که دیر یابد مرد
مژده باشد به عمر دیر نورد

دیر زی به که دیر یابد کام
کز تمامی است کار عمر تمام

لعل که او دیر زاد دیر بقا‌ست
لاله کآمد سبک سبک برخاست

چند چون شمع مجلس افروز‌ی‌
جلوه سازی و خویشتن سوز‌‌ی‌

پای بگشای از این بهیمی سم
سر برون آر از این سفالین خم

از سر این شاخِ هفت‌بیخ بزن
وز سم این نعل چارمیخ بکن

بر چنین چاه بوریا بر سر
مرده چون سنگ و بوریا مگذر

زنده چون برق میر تا خندی
جان خدایی به از تنومند‌ی

گر مریدی چنانکه رانندت
بر رهی رو که پیر خوانندت

از مریدان بی‌مراد مباش
در توکل کم‌اعتقاد مباش

من که مشکل‌گشای صد گرهم
دهخدا‌ی ده و برون دهم

گر درآید ز راه مهمانی
کیست کاو در میان نهد خوانی

عقل داند که من چه می‌گویم
زین اشارت که شد چه می‌جویم

نیست از نیستی شکست مرا
گله ز‌آنکس که هست هست مرا

ترکی‌ام را در این حبش نخرند
لاجرم دو‌غ‌با‌ی خوش نخورند

تا در این کوره‌ی طبیعت پز
خامی‌یی داشتم چو میوه‌ی رز

روزگارم به حصر می می‌خورد
توتیا‌های حصر می می‌کرد

چون رسیدم به حد انگور‌ی
می‌خورم نیش‌های زنبور‌ی

می که جز جرعه‌ی زمین نبود
قدر انگور بیش از این نبود

بر طریقی روم که رانندم
لاجرم آب خفته خوانندم

آب گویند چون شود در خواب
چشمه‌ی زر بود نه چشمه‌ی آب

غلطند آب خفته باشد سیم
یخ گواهی دهد بر این تسلیم

سیم را کی بود مثابت زر‌
فرق باشد ز شمس تا به قمر

سیم بی یا ز مس نمونه بود
خاصه آنگه که باژگونه بود

آهن من که زرنگار آمد
در سخن بین که نقره‌کار آمد

مرد آهن فروش زر پوشد
که‌آهنی را به نقره بفروشد

وای بر زرگر‌ی که وقت شمار
زرش از نقره کم بود به عیار

از جهان این جنایتم سخت است
کز هنر نیست دولت‌ از بخت است

آن مبصر که هست نقد‌شناس
نیم جو نیستش ز روی قیاس

وآنکه او پنبه از کتان نشناخت
آسمان را ز ریسمان نشناخت

پر کتان و قصب شد انبار‌ش
زر به صندوق و خز به خروار‌ش

چون چنین است کار گوهر و سیم
از فراغت چه برد باید بیم‌

چند تیمار از این خرابه کشیم
آفتابی در آفتابه کشیم

آید آواز هر کس از دهلیز
روزی آواز ما برآید نیز

چون من این قصه چند کس گفتند
هم در آن قصه عاقبت خفتند

واجب آن شد که کار دریابم
گر نگیرد چو دیگران خوابم

راه‌رو را بسیچِ ره شرط است
تیز راندن ز بیمگه شرط است

می‌روم من خرم نمی‌آید
خود شدن باورم نمی‌آید

آنگه از رفتنم خبر باشد
که آشیانم برون در باشد

چند گویای بی‌خبر بودن
دیده در بسته در بر آمودن‌

یک ره از دیده‌ها فرامش باش
محرم راز باش و خامش باش

تا بدانی که هر چه می‌دانی
غلطی یا غلط همی‌خوانی

پیل بفکن که سیل ره کنده است
بیلکی های چرخ بین چند است

خاک را پیل چرخ کرده مغاک
به چنین پیل گل ندارد باک

بنگر اول که آمدی ز نخست
زآنچه داری چه داشتی به درست

آن بری زین دو پیل ناوردی
که اولین روز با خود آوردی

وام دریا و کوه در گردن
با فلک رقص چون توان کردن‌

کوش تا وام جمله باز دهی
تا تو مانی و یک ستور تهی

چون ز بار جهان نداری جو
در جهان هر کجا که خواهی رو

پیش از آنت فکند باید رخت
که افسر‌ت را فرو کشند از تخت

روز باشد که صد شکوفه‌ی پاک
از غبار حسد فتد بر خاک

من که چون گل سلاح ریخته‌ام
هم ز خار حسد گریخته‌ام

تا مگر دلق پوشی جسدم
طلق ریزد بر آتش حسدم

ره در این بیم‌گاه تا مردن
این چنین می‌توان به سر بردن

چون گذشتم از این رباط کهن
گو فلک را هر آنچه خواهی کن

چند باشی نظامیا دربند
خیز و آوازه‌ای برآر بلند

جان درافکن به حضرت احدی
تا بیابی سعادت ابدی

گوش پیچیدگان مکتب کن
چون در آموختند لوح سخن

علم را خازن عمل کردند
مشکل کاینات حل کردند

هرکسی راه خواب‌گاهی رفت
چون که هنگام خوابش آمد خفت